O Bibliotece

Twórcami rodowej biblioteki byli - na przełomie XVIII i XIX wieku - księstwo Adam Kazimierz i Izabela z Flemingów Czartoryscy. Ambicją następców Adama Kazimierza stało sie stworzenie, z istniejących zasobów, biblioteki narodowej, która stanowiłaby warsztat naukowy do badań nad historią  i literaturą ojczystą. Stąd też starania najstarszego syna księstwa, Adama Jerzego, o uzupełnianie i wzbogacanie księgozbiorów i archiwaliów rodzinnych, mieszczących się wówczas w pałacu w Puławach. dzięki planowanym zakupom, darom i wymianie, księgozbiór Czartoryskich w roku 1830 liczył 70 tysięcy druków i 3 tysiące rękopisów.

Konfiskata majątku po powstaniu listopadowym w roku 1831 spowodowała rozproszenie kolekcji i trwającą prawie pół wieku tułaczkę. Wywiezione poza zabór rosyjski zabytki przechowywano w Sieniawie, Kórniku i Paryżu. Scalenia rozproszonych zbiorów bibliotecznych dokonał syn i spadkobierca Adama Jerzego - książę Władysław, który ulokował je (w 1874 roku) w przekazanym przez władze Krakowa dawnym Arsenale Miejskim. Zgodnie z ustanowionym przez Władysława Czartoryskiego statutem zarówno Biblioteka, jak i Muzeum utrzymywane były przez ordynację sieniawską (1898-1945).

Prywatny księgozbiór Czartoryskich służył narodowi nieprzerwanie aż do II wojny światowej. Podczas okupacji hitlerowskiej Biblioteka była formalnie zamknięta, chociaż potajemnie nadal służyła polskim badaczom. Po wojnie ani Biblioteka ani Muzeum XX Czartoryskich nie zostały znacjonalizowane, ale od roku 1950 przeszły pod zarząd państwa i zostały włączone do Muzeum Narodowego w Krakowie jako jego Oddział. Ze względu na zły stan pomieszczeń Arsenału, w którym znajdowały się zbiory, wyniknęła konieczność wybudowania dla nich nowej siedziby. W roku 1961 biblioteka została przeniesiona do budynku przy ulicy św. Marka 17, wzniesionego specjalnie w tym celu, dzięki staraniom ówczesnej Dyrekcji Muzeum Narodowego, w oparciu o kredyty Społecznego Funduszu Ochrony Zabytków oraz wsparciu Ministerstwa Kultury i Sztuki.

Od roku 1971 Biblioteka Książąt Czartoryskich posiada status instytucji naukowej o profilu humanistycznym. W roku 1998 wpisana została w poczet bibliotek, których zbiory tworzą Narodowy Zasób Biblioteczny.

Obecnie Bibliotekę tworzą dwa działy: XVI. Księgozbiór Czartoryskich oraz XVII. Archiwum i Zbiór Rękopisów Czartoryskich. Czasowo przechowywany jest tu również zbiór rękopisów z Działu VIII. W budynku Biblioteki mieści się także czytelnia.