Historia

Muzeum Narodowe w Krakowie utworzone zostało w 1879 roku jako pierwsza narodowa instytucja muzealna Polaków pozbawionych własnego państwa i kraju, zawłaszczonego przez trzech zaborców.

Do końca I wojny światowej było jedynym wielkim, dostępnym dla publiczności muzeum na ziemiach polskich i do dziś pozostaje placówką o największej liczbie kolekcji, budynków i stałych galerii.

Zaczątkiem zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie był obraz Pochodnie Nerona, ofiarowany 7 października 1879 roku miastu Krakowowi przez autora, Henryka Siemiradzkiego, z myślą o utworzeniu w Sukiennicach galerii sztuki narodowej. W ciągu paru następnych dni napłynęły kolejne dary od artystów, potem od kolekcjonerów, a Rada Miejska specjalną uchwałą powołała do życia Muzeum.

O tym, jak wielka była potrzeba utworzenia takiej instytucji, świadczyć może fakt, że zbiory zaczęły się rozrastać bardzo szybko – ofiarowywano nie tylko całe znakomite kolekcje, lecz także budynki, tworząc coraz to nowe Oddziały muzealne.

Początkowo zbierano dzieła współczesnej sztuki polskiej, w mniejszej liczbie – obcej. Z czasem profil zbiorów ulegał zmianom: na początku XX wieku zaczęto gromadzić także wyroby rzemiosł artystycznych, numizmaty i militaria, zabytki archeologiczne i etnograficzne, wreszcie dokumenty i pamiątki historyczne, a także sztukę Dalekiego Wschodu. Planowano nawet utworzenie działu przyrodniczego.

Po latach różnych przekształceń odstąpiono od zajmowania się etnografią i przyrodą, a także archeologią słowiańską, pozostała tylko niewielka kolekcja zabytków sztuki starożytnej.

Kiedy po odzyskaniu niepodległości okazało się, że nie ma gdzie przechowywać i eksponować nagromadzonych zbiorów (liczyły już ponad 100 tysięcy obiektów), zaczęto pozyskiwać środki na budowę nowej siedziby Muzeum. W 1934 roku przystąpiono do budowy Nowego Gmachu według projektu, który był uznany za jedno z nowocześniejszych założeń muzealnych w ówczesnej Europie. Niestety, wybuch II wojny światowej spowodował, że realizacja nie została dokończona i budynek funkcjonował w formie niepełnej aż do 1970 roku. W roku następnym powrócono do rozbudowy gmachu, którą zakończono dopiero w roku 1990.

Jeszcze w 1950 roku do Muzeum Narodowego w Krakowie jako jego Oddział włączono Muzeum Książąt Czartoryskich wraz z Biblioteką i Archiwum (najstarsze prywatne muzeum udostępnione publiczności w 1801 roku w Puławach, a w 1876 przeniesione do Krakowa z Paryża, gdzie znalazło się po upadku powstania listopadowego). Odtąd Muzeum Narodowe zarządza zbiorami i budynkami Muzeum Książąt Czartoryskich, mimo że w 1991 roku przeszły one na własność Fundacji utworzonej przez spadkobiercę i przedstawiciela Rodu, Adama Karola Czartoryskiego.

Główną siedzibą Muzeum jest Gmach Główny przy alei 3 Maja 1. Posiada ono poza tym dziewięć Oddziałów.

Sukiennice w Rynku Głównym – pierwsza siedziba naszego Muzeum – mieszczą na piętrze ekspozycję dziewiętnastowiecznego polskiego malarstwa i rzeźby. Obecnie (2006) zbiory przeniesione zostały do Zamku Królewskiego w pobliskich Niepołomicach, na czas remontu i modernizacji zabytkowego budynku Sukiennic.

Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego, przy ul. Piłsudskiego 10-12, którego zbiory przed ponad 100 laty (1903) ofiarowane zostały Muzeum przez rodzinę Czapskich, stanowi jego pierwszy Oddział. Dziś – wraz z sąsiednią Kamienicą Łozińskich darowaną przez rodzinę Łozińskich w 1967 roku – oczekuje na generalny remont, po którym kompleks tych budynków pomieści nie tylko zbiory Rodziny Czapskich, ale także kilka innych kolekcji muzealnych.

Muzeum Narodowe w Krakowie posiada także muzea biograficzne poświęcone wielkim polskim artystom:

Dom Jana Matejki przy ul. Floriańskiej 41 – drugi z kolei Oddział Muzeum.

Dom Józefa Mehoffera przy ul. Krupniczej 26 wraz z odtworzonym w 2004 roku po ponad sześćdziesięciu latach Ogrodem zaprojektowanym przez Mehoffera i uznanym wówczas za najpiękniejszy ogród młodopolski w Krakowie.

Muzeum Stanisława Wyspiańskiego w Kamienicy Szołayskich, przy ul. Szczepańskiej 11, w którym trzy sale poświęcono jednemu z największych dobroczyńców Muzeum – Feliksowi „Mandze” Jasieńskiemu.

Poza Krakowem znajduje się jeszcze jedno muzeum biograficzne, tym razem kompozytora, czyli Muzeum Karola Szymanowskiego w willi „Atma” w Zakopanem.

W roku 2006 zakończył się paroletni remont konserwatorski Pałacu Biskupa Erazma Ciołka, przy ul. Kanoniczej 17, od 2007 roku miejsce ekspozycji polskiej sztuki średniowiecznej i nowożytnej do końca XVIII wieku oraz sztuki cerkiewnej.

Integralną częścią Muzeum są też dwa Oddziały mieszczące muzealia należące w części do Fundacji Książąt Czartoryskich, a w części do Muzeum Narodowego w Krakowie: Muzeum Książąt Czartoryskich, przy ul. św. Jana 19, wraz z przyległym Arsenałem od strony ul. Pijarskiej, oraz Biblioteka Książąt Czartoryskich, mieszcząca się w wybudowanej staraniem Muzeum Narodowego w 1961 roku kamienicy przy ul. św. Marka 17.

W budynku Muzeum Książąt Czartoryskich ma swą siedzibę Fundacja Książąt Czartoryskich.

Przez dziesięć lat integralną częścią Muzeum Narodowego w Krakowie było Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”, wzniesione ze środków zebranych przez Fundację Kyoto-Kraków Andrzeja Wajdy i Krystyny Zachwatowicz. Od stycznia 2005 roku zarządzeniem Ministra Kultury Centrum ustanowione zostało samodzielną instytucją kultury. Zbiór Działu Sztuki Dalekiego Wschodu został – z polecenia Ministra – przekazany tej instytucji jako depozyt Muzeum, lecz pozostaje własnością Muzeum Narodowego w Krakowie.

W większości wymienionych Oddziałów znajdują się stałe Galerie Muzeum. Obecnie – przed urządzeniem wystaw w Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego – udostępnionych jest ich czternaście. W niemal wszystkich budynkach znajdują się też Działy zbiorów, dostępnych dla celów badawczych. Zasoby wzrosły znacznie i wynoszą obecnie ok. 780 tysięcy muzealiów (wraz z depozytami i zbiorami bibliotecznymi), przechowywanych w dwudziestu jeden Działach.

Muzeum posiada też trzy biblioteki, w tym dwie wpisane Ustawą Sejmową do Narodowego Zasobu Bibliotecznego, a jedna zaliczona została Uchwałą Rady Ministrów do rzędu bibliotek naukowych.

Zaznaczmy tylko, że Muzeum Narodowe w Krakowie posiada jedną z najznaczniejszych w kraju kolekcję polskiego malarstwa i rzeźby z XV i XVI wieku, znakomity zespół dzieł sztuki okresu Młodej Polski, bardzo bogatą kolekcję grafiki, wyrobów rzemiosła artystycznego, tkanin oraz militariów.

Wyjątkowe w skali nie tylko kraju są zbiory numizmatów i dzieł sztuki Dalekiego Wschodu. Dodawszy do tego światowej sławy kolekcję Czartoryskich – rzemiosł i militariów, grafiki oraz malarstwa z najcenniejszym w zbiorach polskich obrazem Dama z gronostajem Leonarda da Vinci, a także Krajobrazem z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta – stwierdzić należy, że Muzeum opiekuje się zasobem dzieł najwyższej klasy i wartości.

Powierzone mu bezcenne dziedzictwo narodowe Muzeum nie tylko przechowuje, opracowuje naukowo i konserwuje w dziesięciu własnych pracowniach konserwatorskich, lecz także upowszechnia poprzez  przygotowywanie galerii stałych oraz wystaw zmiennych w kraju i zagranicą, prowadzenie szerokiej działalności wydawniczej.

Szczególną rolę odgrywa też w pracy muzealnej edukacja, której znaczenia nie sposób przecenić. Muzeum prowadzi różne formy działań edukacyjnych – z dziećmi, młodzieżą i rozmaitymi grupami dorosłych, a także z osobami niepełnosprawnymi.

Współpracując z czterema towarzystwami oraz z dwiema fundacjami, Muzeum urządza także liczne koncerty i spotkania połączone z wykładami.

Muzeum Narodowe w Krakowie założone zostało jako instytucja miejska, by nie podlegać zaborczemu rządowi w Wiedniu. Od 1950 roku ma status muzeum państwowego, podległego bezpośrednio Ministrowi Kultury. Utrzymywane jest przez Ministra oraz z przychodów własnych, które od kilku lat może uzyskiwać, mimo iż statutowo jest instytucją non profit.

Obecnie zatrudnia 644 osoby, w tym 262 pracowników działalności podstawowej, a sporą liczbę, 84, stanowią pracownicy Wewnętrznej Służby Ochrony, uzbrojonej formacji strzegącej wszystkich budynków (stan na koniec 2009 roku).

Pierwszy statut Muzeum powstał w 1881 roku, obecny, dziewiąty z kolei, pochodzi z roku 2005. W roku 2001 po raz pierwszy wpisano w statut Muzeum jego misję, która brzmi:

„Misją Muzeum jest świadczenie o wartościach narodowych i ogólnoludzkich poprzez upowszechnianie sztuki światowej i polskiej, zwłaszcza ośrodka krakowskiego, oraz poprzez działania muzealne obejmujące kolekcje i dzieła o wartości naukowej, historycznej i artystycznej, powstałe jako rezultat przekonań tych, których łączy poczucie przynależności lub uznanie dla kultury polskiej – bez względu na miejsce zamieszkania, narodowość czy wyznanie”.

Wypełniając tę misję, Muzeum chroni powierzone mu dziedzictwo narodowe. Czyni to nowoczesnymi środkami, lecz z głębokim poszanowaniem tradycji. Dzięki temu – mamy nadzieję – znajdzie poczesne miejsce i odegra niemałą rolę w zjednoczonej Europie.

2009

Zofia Gołubiew

Dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie